Walenckie
var. fastigiata · Valencia
Pochodzą z peruwiańskiej selwy. Do czterech nasion w strąku.
Orzeszek ziemny
Orzacha podziemna, Arachis hypogaea L.
Jednoroczna roślina z rodziny bobowatych, pochodząca z Ameryki Południowej. Jej nasiona, zwane orzeszkami ziemnymi, arachidowymi lub fistaszkami, są ważnym surowcem oleistym.
Przewiń
Morfologia
Roślina jednoroczna o wysokości 30–60 cm, rzadko do 75 cm. Pęd wzniesiony albo podnoszący się i ścielący, nagi lub owłosiony.
| Królestwo | rośliny |
|---|---|
| Nadklasa | okrytonasienne |
| Rząd | bobowce |
| Rodzina | bobowate |
| Podrodzina | bobowate właściwe |
| Rodzaj | orzacha |
| Gatunek | orzacha podziemna |
| Nazwa naukowa | Arachis hypogaea L., Sp. Pl.: 741 (1753) |
Geokarpia
Kwitnienie
Roślina zakwita po około 30 dniach od wysiewu. Kwiaty są samopylne, rzadko zapylają je pszczoły.
Ginofor
Po przekwitnięciu dolna część zalążni wydłuża się, kieruje w dół i wciska zawiązek strąka w ziemię.
Dojrzewanie
Strąk dojrzewa na głębokości do 5 cm, rzadziej 8 cm, w ciągu 90–140 dni od wysiewu. U odmian o 3–4 nasionach do 180 dni.
Grupy odmian
W latach 80. XX wieku znano ponad 4 tys. odmian uprawnych. Wśród odmian o pędach wzniesionych wyróżnia się cztery grupy.
Hiszpańskie
var. vulgaris · Spanish
Pochodzą z Boliwii i Paragwaju. Zwykle dwa nasiona w strąku.
Wirginijskie
var. hypogaea · Virginia
Pochodzą z Amazonii i Boliwii. Zwykle dwa nasiona, wymagają okresu spoczynku przed siewem.
Peruwiańskie
var. hirsuta · Peruvian
Pochodzą z zachodniego Peru. Do czterech nasion w strąku.
Historia uprawy
Przewijaj w dół, oś czasu przesuwa się w bok.
7600
7,6 tys. lat temu
Z tego okresu pochodzą najstarsze znaleziska orzeszków na stanowiskach archeologicznych. Ojczyzną gatunku jest Ameryka Południowa, najpewniej rejon Boliwii i południowego Peru.
Przodkowie
Za prawdopodobnych przodków uprawnej orzachy uważa się dwa dzikie gatunki: Arachis duranensis i Arachis ipaensis.
1492
Przed kolonizacją
Orzacha dotarła do Ameryki Środkowej, do Meksyku i na Antyle. Kultury przedkolumbijskie przedstawiały ją na ceramice i tkaninach.
Po przybyciu Europejczyków
Uprawę wprowadzono w Afryce i Azji, a później w Ameryce Północnej. Do XIX wieku orzeszki miały znaczenie lokalne.
XIX
Koniec XIX wieku
John Harvey Kellogg wytwarza masło orzechowe. W USA trafia dziś na nie ponad 60% zbiorów.
Początek XX wieku
George Washington Carver opracowuje 105 przepisów i ponad 300 produktów z orzeszków. Na Południu USA orzacha zastępuje bawełnę niszczoną przez kwieciaka bawełnianego.
1918
Ukazuje się monografia R. A. Waldrona The peanut o historii, histologii, fizjologii i zastosowaniu orzachy.
1965
Piramidy z worków orzeszków w Kano w Nigerii, przygotowane do wywozu. Nigeria jest dziś trzecim producentem na świecie.
2017
Dowódca 50. ekspedycji przygotowuje na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej kanapkę z masłem orzechowym. Nagranie NASA.
54,3
2023
Światowe zbiory orzeszków w łupinach, w milionach ton, według FAOSTAT.
Zbiór ręczny. Wyrwane rośliny przechodzą na polu wstępne suszenie, które trwa kilka dni.
Uprawa
W 2023 roku zebrano na świecie 54,3 mln ton orzeszków w łupinach. Jeden znak na wykresie to milion ton.
Chiny
Indie
Nigeria
USA
Sudan
Pozostałe kraje
Mln ton, FAOSTAT 2023. Indie i Chiny większość zbiorów zużywają na miejscu, głównymi eksporterami są USA, Argentyna i Brazylia.
- 40°
- Granica uprawy w gruncie, na północ i na południe od równika.
- 500 mm
- Minimalna suma opadów w okresie wegetacji. Optimum to 750–1250 mm rocznie.
- 1,5 t/ha
- Typowy plon. Uprawa ekstensywna daje ok. 400 kg z hektara, intensywna do 6 t.
- pH 4,3–8,7
- Tolerowany odczyn gleby. Najlepsza jest gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta.
Synonimy nazwy naukowej Arachis hypogaea.
Skład chemiczny
574kcal
- Tłuszcze46,1 g
- Białko25,7 g
- Węglowodany przyswajalne11,9 g
- Błonnik7,3 g
- Woda6,7 g
- Składniki mineralne i inne2,3 g
Na 100 g nasion. Nasiona zawierają też dużo witamin z grupy B i witaminy E (9,1 mg), potasu (720 mg), fosforu (385 mg) i magnezu (180 mg). Nie zawierają witamin A, C, D ani B12.
Pasza
Wytłoki po tłoczeniu oleju zawierają do 55% białka i służą jako pasza, podobnie jak zielone części roślin. Na pola po zbiorze wypuszcza się świnie.
Zastosowanie
Najważniejszym ekonomicznie produktem jest olej arachidowy. Wytwarza się z niego także margarynę, mydła, świece i smary.
- Masło orzechoweW USA trafia na nie ponad 60% zbiorów, ok. 20% sprzedaje się prażone, ok. 19% idzie do słodyczy (USDA, 2014).
- NasionaJedzone surowe lub prażone, często z solą. Mączka z tłuczonych nasion zagęszcza zupy.
- Strąki i liścieMłode strąki jada się jak warzywo. Liście dodaje się do potraw, zwłaszcza do zup w Afryce Zachodniej.
- ŁupinyOpał, surowiec do produkcji furfuralu, dodatek przeciwzbrylający do nawozów i pasz.
Na filmie domowe wyciskanie oleju z pasty orzechowej w społeczności Hausa.
Nazwy
10 nazw- orzacha podziemnapolski
Nazwa gatunkowa używana w systematyce.
- orzech ziemnypolski
Także orzech arachidowy. Nasiona to orzeszki ziemne.
- fistaszkipolski
Potoczna nazwa nasion.
- peanutangielski
Dosłownie „groszek-orzech”.
- groundnutangielski
Jedna z najstarszych nazw angielskich, obok ground pea.
- goober, pindarangielski, USA
Obie nazwy pochodzą z języka kikongo.
- monkey nutangielski, Wielka Brytania
Nazwa potoczna, dosłownie „małpi orzech”.
- cacahuatehiszpański
Od nazwy w języku nahuatl, tlālcacahuatl.
- Erdnussniemiecki
Dosłownie „orzech ziemny”.
- pindaniderlandzki
Stąd pindakaas, czyli masło orzechowe.
Alergia i aflatoksyny
1–2%
populacji USA ma alergię na orzeszki ziemne. To jeden z najsilniejszych alergenów: niewielka ilość może wywołać wstrząs anafilaktyczny. W Unii Europejskiej informacja o orzeszkach jest obowiązkowa na etykietach.
15 ppb
Aflatoksyny wytwarzane przez pleśnie Aspergillus flavus i A. parasiticus są rakotwórcze. W USA bada się każdy transport surowych orzeszków, a partie z ponad 15 ppb aflatoksyn są niszczone. Rafinowany olej arachidowy ich nie zawiera.
